मी वसंतराव

आयुष्यात परमेश्र्वरी अधिष्ठान मानणार्‍या व्यक्तिच्या घरात एक देव्हारा असतो. अखिल ब्रह्मांडावर सत्ता गाजविणारे देवगण तिथं दाटीवाटीनं असतात. सुबक गोडुला गणपती असतो, लंगडा बाळकृष्ण असतो, कधी रामपंचायतन असतं तर कुठे व्यंकटेशाची प्रभावळ असते. यातल्या प्रत्येकावर त्या व्यक्तिची कमीअधिक प्रमाणात श्रद्धा असते. संकटकाळ असला तर यापैकी एकाला साकडं घातलं जातं तर हर्षोल्हासाच्या प्रसंगी चिमूटभर का होईना साखर यांच्यापुढे ठेवुन कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. आयुष्यातल्या प्रत्येक प्रसंगाला तोंड द्यायचं सामर्थ्य या चिमुकल्या देव्हार्‍यातुनच मिळतं. 

ज्याला सुरांमध्ये ब्रह्म दडल्याचं जाणवतं ना त्याच्या मनांत असाच एक सांगितीक देव्हारा असतो. ज्याच्यात्याच्या समजुतीप्रमाणे ईथे देखील वेगवेगळे सुराधिपती प्रतिष्ठापित असतात. कुणाला लताशिवाय जग अधुरं वाटतं तर कुणाला रफी हा संगीतातला शेवटचा सूर वाटतो. कुणी किशोरच्या भजनांत अखंड बुडालेले तर आशा नांवाच्या कोड्यात काही हरवलेले. अध्यात्मसाधनेत ज्यांना अधिक रुची असते अशी मंडळी ब्रह्माविष्णुमहेश या त्रिमुर्तीच्या पुढं जातच नाहीत. 

अशी एक त्रिमुर्ती माझ्याही मनोगाभार्‍यात गेली अनेक वर्षे आहे. भीमसेन-कुमार-वसंतराव. तशी स्वरदेवतांची मांदियाळीच आहे म्हणा पण तरीदेखील हे तीन अधिक प्रिय. यातल्या प्रत्येकाचं स्वतःचं अनोखं वैशिष्ट्य आहेच. तरीदेखील मनाच्या वेगवेगळ्या अवस्थेत यापैकी कोणाचाही स्वर मन रिझवुन जातो. जगण्याची नवी उर्मी देऊन जातो. वसंतराव हा यातला अती हळवा कोपरा. कारण एकच म्हणजे वसंतरावांना प्रत्यक्ष गातांना ऐकलं नाही. त्यांची एकही मैफल समोर बसुन ऐकण्याचं भाग्य माझ्या ललाटी कोरण्याचं परमेश्र्वर विसरुन गेला. ही चूक केल्यावर परमेश्र्वर बिचारा वरमला आणि त्यानं ठिकठिकाणी वसंतरावांच्या ध्वनिमुद्रितांचा शोध घेण्याचं वेड मला लावुन दिलं आणि जरासा निश्चिंत झाला असावा. काल तर त्यानं स्वतःच्याच चुकिचं प्रायश्चित्त घेतलं आणि 'मी वसंतराव' या चित्रपटाला नेऊन बसवलं मला. 

हा चित्रपट आहे? नाही, ही एक संगीतानं नटलेली गोष्ट आहे चित्रभाषेत सांगितलेली. हे एक कथन आहे संगीताच्या अनवट वाटेचं. ही एक मैफल आहे पडद्यावर रंगलेली. जी तुम्हांला जागचं हलु देत नाही तीन तास आणि मध्यंतर नांवाचा उपचार नसता तरी चाललं असतं असं वाटायला लावणारी. 

मी चित्रपट परीक्षण लिहित नाही आणि तेवढी त्या माध्यमाची मला समजही नाही. पण मला कौतुक वाटलं या संपुर्ण टीमचं हा अवघड विषय हाताळल्याबद्दल. एका माणसाची गोष्ट सांगायची कि एका धडपड्या पण असामान्य गायकाचा संघर्ष दाखवायचा हा नाजुक प्रश्न त्यांनी अचूक सोडवला आहे. यातला कुटुंबवत्सल माणूस कधीच यातल्या गायकावर कुरघोडी करत नाही तसंच गायकाच्या असामान्यत्वापुढं यांतला कुटुंबप्रेमी दबला जात नाही, हे यश पटकथाकाराचं तसंच दिग्दर्शकाचंदेखील. विशेषतः प्रत्यक्ष वसंतरावांचा नातू , राहुल इथं त्यांची भूमिका करत असतांना मोठाच पेच पडण्याची शक्यता होती. कारण आपल्या आजोबांबद्दल त्याची जी काही मतं असतील त्यांचा एकूण चित्रपटावर प्रभाव पडणं सहज शक्य होतं. म्हणजे आजोबा त्याला आजोबा म्हणुन मोठे वाटतात कि प्रतिभाशाली गायक म्हणुन? हा नाजुक प्रश्न सोडविण्यासाठी या प्रकल्पाचा नायक असलेला दिग्दर्शक मोठा कुशल आणि चतुर असणं गरजेचंच होतं, सुदैव असं कि 'निपुण धर्माधिकारी'सारखा खरोखरीचा जाणता दिग्दर्शक आहे. त्याच्या कौशल्याची झलक ठायीठायी दिसतेच पण एका प्रसंगात वसंतराव आणि पुल एका लावणी गायिकेकडे जाऊन तिची लावणी ऐकतात आणि ती ऐकल्यावर वसंतराव स्वतः बैठकीची लावणी सादर करतात, हा प्रसंग पहाच. हे माध्यम निपुण किती ताकदीनं वापरतो हे लक्षांत येईल. वास्तविक चित्रमाध्यम हे छायाप्रकाशाच्या संगतीचं, खेळाचं माध्यम ही गोष्टच भले भले विसरलेले असतांना निपुणसारखा दिग्दर्शक वरील प्रसंगात छायाप्रकाशाच्या कलाकृतीला सुरांचं अद्बितीय कोंदण घालतो ना. अक्षरशः पाणी येतं आपल्या डोळ्यांतुन. या एका फ्रेममधुनच दिग्दर्शकानं आपल्याला जिंकलेलं असतं. 

प्रभातच्या कुंकू या चित्रपटांत म्हणे शांतारामबापुंनी पडदाभर केशवराव दात्यांचा फक्त डोळा दाखविला होता. त्याचं फार कौतुक झालं होतं. मी वसंतरावमध्ये संपुर्ण पडदा व्यापुन उरणारी गोष्ट म्हणजे राहुल देशपांडेचा आवाज. मुळातच अत्याधुनिक मल्टीप्लेक्सच्या अतिअत्याधुनिक ध्वनीयंत्रणेला चारीठांव वापरुन घेण्याच्या ताकदीचा आवाज त्याला लाभला आहे. त्या देणगीचं त्यानं स्वतःच्या मेहेनतीनं सोनं करुन टाकलं आहे. चित्रपट संपलातरी कानांत त्याचा आवाज उरतोच उरतो. आपल्याला आपल्या आजोबांना या चित्रकृतीद्वारे न्याय द्यायचा आहे हा त्याचा निश्चय ठायीठायी जाणवतो. कुठंही आक्रस्ताळा अभिनय नाही की उगाच सुरांवरची हुकुमत दाखविण्याचा अट्टाहास नाही. अभिनय, गायन, संगीत दिग्दर्शन अशा सर्व आघाड्यांवर लखलखीत कामगिरी.  असं यापुर्वी फक्त पु.ल. देशपांडे यांनी करुन दाखवलंय. आणि गंमत म्हणजे पु.ल. या चित्रकथेचे अविभाज्य भाग आहेत जसे ते वसंतरावांच्या आयुष्याचे होते तसेच. पुष्कराजनं ही भूमिका अतिशय छान रंगविली आहे. वास्तविक पुलंसारखा सर्वस्पर्शी प्रतिभेचा माणूस जर कथेत असल तर कथा किंवा पटकथा पुलंच्या बाजुनं थोडीजरी झुकली असती तरी क्षम्य होतं. पण नाही. सतर्क दिग्दर्शकाला नेमकं ठाऊक आहे कि आपल्याला काय सांगायचंय. 

काल हा चित्रपट पाहिल्यावर अनेक भावना दाटुन आल्या. एकतर वसंतरावांना प्रत्यक्ष ऐकता न आल्याची रुखरुख कमी झाली. वसंतरावांच्याच एका मुलाखतीत पुलंनी सांगितलंय कि 'गाण्यांचं आयुष्य सर्वात जास्त असतं' याची प्रचिती आली. पुढची पिढी हे विलक्षण गाणं ऐकेल का? समजुन घेईल का? वेगवान जीवनाचा द्रुतताल सांभाळतांना हा आक्रमक सुरांचा बादशहा विस्मरणांत तर जाणार नाही ना? अशी भिती वाटायची. पण काल चित्रपटगृहात उपस्थित असलेली जीन्स आणि टीशर्टधारी, यो आणि ब्रोची भाषा बोलणारी पिढी बघुन वाटलं कि हा प्रवाह असाच पुढे जाणार आहे कारण तो आहेच तितका निखळ. सच्च्या सुरांना मरण नाही आणि आयुष्यभर वणवण करुन मिळेल तिथुन स्वरांचा मध ज्यांनी गोळा केला त्या वसंतरावांना पुढचीच काय तर पुढच्या अनेक पिढ्या विसरुच शकणार नाहीत. 

अलिकडेच ज्याला हा सुरांचा साक्षात्कार झालाय आणि श्वास घ्यावा त्या गतीनं जो नवनवं गाणं ऐकतोय आणि स्वतःच्या गळ्यावर चढविण्याचा प्रयत्न करतोय त्या माझ्या मुलानं मला हा चित्रपट दाखविला. मन तृप्त झालं. 

तू बारीकसा का होईना पण अन्याय केलास माझ्यावर ही माझी तक्रार जगन्नियंत्यापर्यंत पोहोचली म्हणायची. त्यानं परिमार्जन म्हणुन हे किती नितांतसुंदर दान त्यानं माझ्या पदरी टाकलं बघा.

 ऐकतोयस रे बाबा तु खरोखर ऐकतोस. 

धन्यवाद. आणखी काय लिहिणार? 

श्रीकुल

5/4/2022